Różne mózgi. Różne sposoby myślenia. Jedna ludzka różnorodność. (Aut. M. Wolniewicz)
Neuroatypowość i neuroróżnorodność - co to jest?
Maj, jako Miesiąc Świadomości Zdrowia Psychicznego, jest dla nas szczególnym momentem, aby zatrzymać się na chwilę i zwrócić większą uwagę na temat dobrostanu psychicznego. Właśnie dlatego rozpoczynamy serię publikacji poświęconych ważnym i coraz częściej poruszanym zagadnieniom związanym ze zdrowiem psychicznym, rozwojem emocjonalnym oraz funkcjonowaniem człowieka. Chcemy w przystępny sposób przybliżać tematy, które pomagają lepiej zrozumieć siebie, swoje dzieci i bliskich, a także wspierają budowanie większej świadomości i empatii wobec różnorodnych doświadczeń psychicznych
Neuroatypowość i neuroróżnorodność – czym naprawdę są i dlaczego dziś mówi się o nich coraz więcej?
Coraz częściej słyszymy pojęcia takie jak neuroatypowość, neuroróżnorodność czy neurodiversity. Pojawiają się w rozmowach o ADHD, spektrum autyzmu, dysleksji, wysokiej wrażliwości czy trudnościach sensorycznych. Dla jednych są nowym językiem opisywania ludzkiej różnorodności, dla innych – ważnym ruchem społecznym, który zmienia sposób myślenia o zdrowiu psychicznym i rozwoju człowieka.
To pierwszy wpis otwierający serię artykułów poświęconych neuroróżnorodności na stronie Instytut Dobrego Nastroju. Chcemy w przystępny, rzetelny i empatyczny sposób przybliżać zagadnienia związane z neuroatypowością dzieci, młodzieży i dorosłych.
Neuroróżnorodność - czym jest ?
Termin neuroróżnorodność (ang. neurodiversity) odnosi się do naturalnej różnorodności ludzkich mózgów i sposobów funkcjonowania. Zakłada, że nie istnieje jeden „prawidłowy” sposób myślenia, odczuwania, uczenia się czy komunikowania.
Koncepcja ta podkreśla, że różnice neurologiczne nie zawsze powinny być postrzegane wyłącznie jako „zaburzenia” czy „deficyty”, ale także jako odmienne sposoby odbierania świata.
W praktyce oznacza to odejście od patrzenia na człowieka wyłącznie przez pryzmat trudności i diagnozy. Coraz większy nacisk kładzie się na indywidualne potrzeby, mocne strony, sposób przetwarzania informacji oraz funkcjonowanie w środowisku społecznym.
Skąd wziął się termin „neurodiversity”?
Pojęcie neurodiversity pojawiło się w latach 90. XX wieku. Za autorkę terminu uznaje się australijską socjolożkę Judy Singer, która sama identyfikowała się jako osoba w spektrum autyzmu. Jej celem było zwrócenie uwagi na to, że różnice neurologiczne są częścią naturalnej różnorodności ludzi – podobnie jak różnorodność kulturowa czy biologiczna.
Termin szybko został podchwycony przez środowiska związane z prawami osób autystycznych oraz ruchem self-advocacy. Dużą rolę odegrał również dziennikarz Harvey Blume, który popularyzował ideę neuroróżnorodności w mediach.
Warto podkreślić, że początkowo pojęcie miało charakter społeczny i kulturowy, a nie stricte medyczny. Miało pomóc zmienić narrację: z „naprawiania” ludzi na lepsze rozumienie ich funkcjonowania.
Neuroatypowość – co oznacza?
W języku polskim coraz częściej używa się słowa neuroatypowość jako określenia funkcjonowania odbiegającego od tzw. normy neurotypowej.
Osoba neuroatypowa (lub neuroodmienna, neurodivergent) może doświadczać świata, emocji, bodźców i relacji społecznych w sposób inny niż większość społeczeństwa. Nie oznacza to jednak automatycznie „choroby” czy „nieprawidłowości”.
Do neuroatypowości najczęściej zalicza się m.in.:
- ADHD,
- spektrum autyzmu,
- dysleksję,
- dyskalkulię,
- zespół Tourette’a,
- zaburzenia przetwarzania sensorycznego,
- niektóre formy wysokiej wrażliwości neurologicznej.
Współczesne podejście coraz częściej podkreśla, że neuroatypowość nie definiuje całego człowieka. To jedynie jeden z aspektów funkcjonowania mózgu i układu nerwowego.
Neurotypowość a neuroatypowość
W dyskusji o neuroróżnorodności pojawiają się dwa ważne pojęcia:
- neurotypowość – funkcjonowanie zgodne z dominującymi normami społecznymi i rozwojowymi,
- neuroatypowość / neuroróżnorodność – funkcjonowanie odmienne neurologicznie.
To rozróżnienie pomaga lepiej zrozumieć, że wiele trudności osób neuroatypowych wynika nie tylko z samej neurologii, ale również z niedostosowanego środowiska – szkoły, pracy czy relacji społecznych.
Czy neuroatypowość to zaburzenie?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań. Współczesna psychologia i psychiatria nadal używają klasyfikacji diagnostycznych, takich jak ADHD czy ASD (spektrum autyzmu). Jednocześnie coraz więcej specjalistów zwraca uwagę, że diagnoza nie powinna służyć wyłącznie „etykietowaniu”, ale przede wszystkim zrozumieniu potrzeb człowieka.
Podejście neuroróżnorodności nie neguje istnienia realnych trudności. Wiele osób neuroatypowych doświadcza przeciążenia sensorycznego, problemów emocjonalnych, trudności społecznych czy wypalenia. Jednak zamiast skupiać się wyłącznie na „deficytach”, proponuje szersze spojrzenie: jak wspierać człowieka zgodnie z jego sposobem funkcjonowania.
Jakie cechy mogą mieć osoby neuroatypowe?
Neuroatypowość może przejawiać się bardzo różnie. Nie istnieje jeden „typowy” profil osoby neuroatypowej.
Niektóre osoby mogą:
- mieć trudności z koncentracją,
- silnie reagować na bodźce,
- odczuwać przeciążenie społeczne,
- myśleć w sposób bardzo analityczny lub nieszablonowy,
- mieć dużą kreatywność,
- potrzebować większej przewidywalności,
- odczuwać intensywne emocje,
- mieć wyjątkową pamięć lub zdolność skupienia na wybranych zainteresowaniach.
To właśnie ogromna różnorodność doświadczeń sprawia, że pojęcie neuroróżnorodności staje się dziś tak ważne.
Dlaczego temat neuroróżnorodności jest dziś tak istotny?
Jeszcze kilkanaście lat temu wiele osób dorastało bez diagnozy i bez zrozumienia swoich trudności. Dzieci określano jako „niegrzeczne”, „leniwe”, „dziwne” albo „nadwrażliwe”. Dorośli często przez lata funkcjonowali w chronicznym napięciu, nie wiedząc, skąd wynikają ich trudności emocjonalne czy społeczne.
Dziś świadomość społeczna rośnie. Coraz więcej mówi się o ADHD u kobiet, spektrum autyzmu u dziewczynek, maskowaniu objawów czy przeciążeniu psychicznym osób neuroatypowych.
To ważna zmiana – ponieważ zrozumienie własnego funkcjonowania często staje się początkiem poprawy jakości życia.
Neuroatypowość to nie moda
Choć temat stał się bardzo popularny w mediach społecznościowych, sama neuroróżnorodność nie jest chwilowym trendem. To rozwijający się sposób rozumienia ludzkiego mózgu, wspierany przez psychologię, pedagogikę, psychiatrię i ruchy społeczne osób neuroatypowych.
Jednocześnie specjaliści podkreślają, że autodiagnoza na podstawie treści z internetu nie zastępuje profesjonalnej konsultacji psychologicznej lub diagnostycznej.
O czym będziemy pisać w kolejnych artykułach?
W kolejnych wpisach poruszymy m.in.:
- ADHD u dzieci i dorosłych,
- spektrum autyzmu,
- wysoką wrażliwość,
- przebodźcowanie,
- maskowanie objawów,
- neuroróżnorodność w szkole i pracy,
- relacje i emocje osób neuroatypowych,
- diagnostykę psychologiczną ADHD i ASD,
- zdrowie psychiczne osób neuroatypowych.
Jeśli chcesz lepiej zrozumieć siebie, swoje dziecko lub bliską osobę – zapraszamy do śledzenia kolejnych wpisów na blogu Instytutu Dobrego Nastroju.
